Franseplaats 1 · Nijmegen · sinds 1196
Acht eeuwen
onder één dak
Hospitaal voor pelgrims. Klooster. Kazerne. Waalse kerk. Ruïne. Wijnhuis. Studentensociëteit. Museum. En sinds 1999 weer wat het in 1495 ook al was: een plek waar bier wordt gebrouwen.
Er zijn in Nederland weinig gebouwen waar zoveel eeuwen overheen zijn gegaan zonder dat het licht ooit lang uit is geweest.
Dit is het verhaal van de Commanderie van Sint Jan, en van de mensen die er telkens opnieuw iets van maakten.
1196
Een hospitaal voor pelgrims
Graaf Alardus en zijn vrouw Uda stichten aan wat nu de Franseplaats heet een gastverblijf voor pelgrims en zieken. In 1214 komt het in handen van de Johannieters, de Ridders van Sint Jan, later de Maltezer Ridders, die in 1530 Malta van Karel V kregen.
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis
1495
Elf bedden en een voorraad hop
Een inventaris uit 1495 telt elf bedden in het klooster, en hop in de opslag. Er werd hier dus al gebrouwen, vijfhonderd jaar voordat wij de eerste ketel aanstaken.
1638
Van kloosterorde naar hogeschool
In dit katholieke klooster wordt de eerste protestantse dienst van Nijmegen gehouden. Als protestanten daarna een beeldenstorm willen, slepen katholieke Nijmegenaren de predikantenstoel naar buiten en verbranden hem op de Blauwe Steen. Na de dood van de laatste commandeur in 1638 neemt het stadsbestuur het pand in beslag, breekt de vervallen kapel af, waar de Korenmarkt ontstaat, en vestigt er een school die uitgroeit tot Academie: de verre voorloper van de universiteit.
Na 1672 doet het gebouw dienst als kazerne. Vanaf 1686 vluchten Franse protestanten in grote getale naar Nederland; in de Commanderie mag de Waalse gemeente een kerk beginnen. Het plein ervoor heet in de volksmond de Fransche Kerkplaats, wat verbastert tot Franseplaats. In 1894 verhuist de in 1655 gebouwde hoofdpoort naar het stadhuis, waar hij nog altijd te bewonderen is.
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis · commanderie-nijmegen.nl
22 februari 1944
Een voltreffer
Het vergissingsbombardement legt de Nijmeegse binnenstad in puin. De Commanderie krijgt een voltreffer. Het gebouw is dan zwaar beschadigd maar nog te herstellen. Wat het bombardement niet afmaakte, deden omwonenden: het pand wordt leeggeroofd voor bouwmateriaal. Zo verandert de Commanderie alsnog in een ruïne, waarvan alleen de kelders, het torentje en de westelijke punt overeind blijven.
Foto: Katholieke Illustratie, 1958, archief De Hemel. Auteursrechtelijk beschermd.
1952
Van Weel koopt een ruïne
Antiquair J.Th. van Weel koopt de resten van de Waalse gemeente en begint tussen het puin Het Wijnhuis. Hij bekostigt de restauratie volledig uit eigen zak. Het wordt razendsnel een begrip.
In 1958 keurt de gemeente het reconstructieplan De Vijf Heuvelen goed, zónder de Commanderie. Van Weel vecht de sloop aan. Hij wint.
Lees het artikel uit 1958 in de Katholieke Illustratie (pdf)
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis · Katholieke Illustratie, 1958. Auteursrechtelijk beschermd.
1962
Openluchttheater en studentensociëteit
Van Weel bouwt bij de ruïne van de Waalse kerk een openluchttheater. Er komt één grote voorstelling: Lanseloet van Denemarken, juni 1962. In januari van datzelfde jaar verkoopt hij aan de universiteit, Het Wijnhuis wordt de sociëteit van studentenvereniging Roland en blijft dat tot eind jaren zestig.
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis
1974
Museum in een gereconstrueerd pand
In 1969 wordt het gebouw rijksmonument en worden de stilgelegde restauratieplannen hervat; in 1970 begint de reconstructie. De “romantische” toevoegingen gaan eruit, het pand wordt teruggebracht naar de staat van vóór de Waalse kerk. Op 28 oktober 1974 opent het Nijmeegs Gemeentemuseum zijn deuren. De plannen komen van Architectenbureau Leeuwenberg en Volders uit Utrecht, de uitvoering staat onder leiding van ir. J.L. Volders. In 1998 verhuist de collectie naar Kelfkensbos en gaat op in Museum Het Valkhof.
1969 tot 1974
De tekeningen waarmee dit klooster opnieuw is opgebouwd
Op de tekentafel van Architectenbureau Leeuwenberg en Volders in Utrecht werd de Commanderie regel voor regel opnieuw bedacht. Gevel voor gevel, doorsnede voor doorsnede, tot en met de bomen op de Franse Plaats. Deze bladen liggen bij ons in het archief. Sleep of scroll om verder te kijken, klik om te vergroten.
Originele bladen uit het archief van De Hemel. Architectenbureau Leeuwenberg en Volders, Biltstraat 97 Utrecht.
1983
De Witte Raaf
Herm Hegger sticht Brouwerij De Raaf in Heumen, de eerste Nederlandse brouwerij die zich volledig op speciaalbier richt. In 1987 komt daar het eerste Nederlandse witbier uit: De Witte Raaf. Het wordt een landelijk succes, tot een concern brouwerij én recept koopt en De Raaf in 1994 sluit.
biernet.nl · Brouwerij de Hemel
1996
Na honderd jaar weer een stadsbrouwerij
Op 14 mei 1996 opent Herm Hegger Stadsbrouwerij De Hemel in het Brouwershuis aan de Steenstraat. Voor het eerst in bijna een eeuw wordt er weer in Nijmegen gebrouwen.
1999
Terug naar de Commanderie
In september 1998 wordt bekend dat Hegger de Commanderie koopt van de gemeente, voor 2,5 miljoen gulden. In februari 1999 verhuist de brouwerij van de Steenstraat naar de Franseplaats; op paaszaterdag 3 april 1999 gaat de nieuwe locatie officieel open. Er komen een brouwerscafé, een winkeltje en een ontvangstruimte voor rondleidingen in de brouwzaal, de zaal waar vandaag nóg gebrouwen wordt en waar tegelijk het restaurant zit. Begin mei 1999 opent restaurant Divas zijn deuren in hetzelfde complex.
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis (kroniek 1998) · biernet.nl · noviomagus.nl
2001
Koffie in de Commanderie
Koffiehuis en branderij Coffyn strijkt neer op Franseplaats 1: een initiatief van zorgorganisatie Pluryn, waar mensen met een beperking in het koffieatelier en de horeca werken. Coffyn blijft tot 2015 en verhuist dan naar Malden.
coffyn.nl
2002
Hans de Roo neemt de horeca over
De brouwerij blijft van de familie Hegger; de horeca gaat over op Hans de Roo. Restaurant en Brouwerscafé worden één zaak onder één dak.
2011
Selmar en Ilfa
In april 2011 neemt Selmar de Roo De Hemel over van zijn vader. Samen met Ilfa bouwt hij verder, met veel liefde en passie voor het vak en voor dit gebouw.
2015
Ilfa begint Holy Beans
Coffyn vertrekt naar Malden. In plaats van de koffie te laten gaan begint Ilfa de Roo in december 2015 op diezelfde plek haar eigen branderij: Holy Beans. Ze brandt er de koffie voor alle zaken van het Horecalegioen. Sindsdien wordt hier onder hetzelfde dak bier gebrouwen en koffie gebrand, op een paar meter van elkaar.
2019
De Pelgrim erbij
In maart 2019 komt De Pelgrim erbij, het pand dat daarvoor Plaats1 heette en dat in 1999 begon als Divas. Twee zaken in één monument, één binnenplaats, één keuken die haar bier van de brouwerij naast de deur krijgt.
2025
Toen en nu
Een grondige renovatie. Hetzelfde balkenplafond, dezelfde muren, dezelfde koperen ketels, maar dan zoals ze bedoeld waren. En een winkel op locatie, waar alles wat hier gemaakt wordt ook mee naar huis kan.
2012 tot 2026
Schuif de jaren over elkaar heen
Dezelfde muren, dezelfde balken, dezelfde koperen ketels. Sleep de greep om te zien wat er in de tussentijd gebeurd is.
20122026
20182026De fundering van Het Horecalegioen
Alles wat Het Horecalegioen vandaag is, begon hier, in een gebouw dat al acht eeuwen weigert te verdwijnen. Van De Hemel naar negen zaken in en rond Nijmegen, stuk voor stuk iconische plekken met een eigen verhaal.
Historische foto’s: collectie Regionaal Archief Nijmegen (Fotopersbureau Gelderland / J.F.M. Trum) en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, beide CC BY-SA 4.0. Beeld uit 1958: Katholieke Illustratie, archief De Hemel. Auteursrechtelijk beschermd.
6 thoughts on “Commanderie van Sint Jan in Nijmegen”
Comments are closed.